Yapısal Eşitlik Modeli

admin tarafından tarihinde yayınlandı

Özellikle son günlerde yapısal eşitlik modeli ya da diğer bir kullanımı olan yapısal eşitlik modellemesi nitelikli araştırmalarda sıklıkla tercih edilmektedir. Yapısal eşitlik modelinin ne olduğu, hangi çalışmalarda kullanılacağı ve kullanmanın avantajı ve dezavantajının ne olduğuyla ilgili birçok soru gelmekte. Bu yazımızda yapısal eşitlik modeli hakkında bilgi vereceğiz.

Öncelikle belirtmek gerekirse, artık birçok istatistik analiz yöntemi sıradanlaştı ve çoğu tez danışmanı, dergi editörü veya jüri bu analiz yöntemlerini basit bulur hale geldi. Uluslararası düzeyde kaliteli yayın yapan dergiler incelendiği zaman, kabul gören yayınların çoğunun ileri düzey istatistik içeren çalışmalar olduğu dikkat çekiyor. İleri düzey istatistik analizlerden birisi de yapısal eşitlik modelidir.

Yapısal Eşitlik Modeli ile neler yapılabilir?

  1. Doğrulayıcı Faktör Analizi (Confirmatory Factor Analysis)
  2. Aracılık Etkisi (Mediation Effect)
  3. Düzenleyicilik Etkisi (Moderating Effect)
  4. Yol Analizi (Path Analysis) 

Ülkemizde yayınlanan tezler, makaleler incelendiği zaman yukarıda saydığımız üst düzey analizleri uygulayan araştırma sayısı son derece azdır. Gittiğim ulusal ve uluslararası kongrelerde de benzer şekilde bu analizlerin bilinmediği ve çok az araştırmacı tarafından kullanıldığı dikkatimi çekmekte. Şimdi yukarıda belirttiğim analizleri tek tek inceleyelim.

Doğrulayıcı Faktör Analizi

Özellikle ölçek uyarlama çalışmalarında kullanılan bir yöntemdir. Başka bir ülkede, başka bir dilde hazırlanan ölçme araçlarının, istenilen örneklem grup üzerinde uygun bir şekilde çalışığ çalışmadığını test etmek için kullanılmaktadır. Adı üstünde başka bir yapıda çalışan yapının, istenen yapıda çalışıp çalışmadığını “doğrulamak” için kullanılır. Doğrulayıcı faktör analizi uygularken dikkatli olunması gerekmektedir. Zira bu konuda yapılan çalışmaları incelediğim zaman çoğunda hata yapıldığını fark ediyorum. Bu aşamada ölçeğin kuramsal arka planı dikkatle incelenmeli ve kuramsal arka plandan hareketle uygun doğrulayıcı faktör analizi uygulanmalıdır. Doğrulayıcı faktör analizinin 4 türü vardır. Bunlar:

  • Tek faktörlü doğrulayıcı faktör analizi
  • Birincil düzey ilişkisiz doğrulayıcı faktör analizi
  • Birincil düzey ilişkili doğrulayıcı faktör analizi
  • İkincil düzey doğrulayıcı faktör analizi

Aşağıda birincil düzey doğrulayıcı faktör analizini görmektesiniz:

doğrulayıcı faktör analizi

Aracılık Etkisi

aracı model
aracı model

Aracılık etkisi, bir faktörün başka bir faktör üzerindeki etkisine başka bir faktör etki ediyorsa buna aracılık etkisi denmektedir. Örneğin, öğrencilerde bulunan kaygı düzeyinin ders başarısına yani alınan nota etkisi olduğunu düşünüyorsunuz. Fakat aklınıza şu takıldı “Acaba kaygı doğrudan ders başarısını etkileyen bir faktör mü yoksa kaygının ders başarısına olan etkisi üzerinde ders çalışma süresinin bir etkisi var mıdır?”(Bu arada bu konu araştırılmış mıdır bilmiyorum ama sosyal bilimlerdeki arkadaşlar deneyebilir). Bu durumda siz aracı etki olarak ders çalışma süresini belirlemiş oluyorsunuz.  Ve araştırma sorunuz şu hale geliyor “Kaygının ders başarısına olan etkisi üzerinde ders çalışma süresinin aracı rolü var mıdır?” İşte bu durumda yapmanız gereken aracılık etkisidir. Bu konuda örnek olarak aşağıda verdiğim model kullanılabilir. Tabi bu örnek bir modeldir, kullanılan ölçme aracının özelliklerine göre bu yapılar değişecektir.

Düzenleyicilik Etkisi

Düzenleyicilik etkisi, iki değişken arasındaki ilişkinin başka bir değişkenin farklı özelliklerine göre değişip değişmediğini incelemektedir. Örnek üzerinden açıklasak daha anlaşılır olacak. Örneğin ders çalışma süresinin ders başarısına etkisini inceliyorsunuz fakat şöyle bir soru aklınıza takılabilir. Acaba her kişide ders çalışma süresi ders başarısını aynı düzeyde mi etkiliyor yoksa farklı kişiliğe sahip insanlarda farklı bir etki mi söz konusu. Örneğin, Dışadönük kişiliğe sahip birisinde ders çalışma süresi ders notunu pozitif yönlü etkilerken, nevrotik kişiliğe sahip birinde böyle bir etki söz konusu olmayabilir. Bu gibi çalışmalar düzenleyici etki analizleri olarak yapılmaktadır. Örnek olarak verdiğim bu konunun modeli şu şekilde çizilebilir:

düzenleyici model
düzenleyici model

Yol Analizi (path analysis)

İki veya daha fazla değişken arasındaki nedensel ilişkiyi incelemeyi sağlayan bir yöntemdir. Yol analizi, birçok regresyon analizi kullanılarak yapılabilecek olan analizleri, sadece bir model üzerinde yapmayı sağlar. Bu sayede araştırmaya katılan hata miktarında ciddi bir azalış olur. Aşağıda örnek bir yol analizi görmektesiniz.

path analizi
path analizi

Yapısal Eşitlik Modeli’nin üstün yanları nelerdir?

  • Yapısal eşitlik modeli zaman ve emek olarak ekonomiktir. Regresyon analizi kullanarak birçok kez yeniden başlayarak yapmanız gereken analizleri tek bir model üzerinden uygulayabilir.
  • Ölçme araçlarında bulunan her bir maddeyi analize dahil ettiği ve her bir maddeye ait hataları hesaplayıp ona göre sonuç verdiği için üst düzey bir analizdir.
  • Model oluşturmak istediğiniz konularda size yardımcı olur.
  • Modelin uygun olup olmadığını test etmenizi sağlayan birçok uyum değeri (ꭓ2/df, RMSEA, GFI, CFI, TLI……) vardır.

Yapısal Eşitlik Modeli hangi uygulamalar yardımıyla yapılabilir?

Yapısal eşitlik modelinin uygulanması için birçok paket program bulunmaktadır. Bunlar arasında en ünlü olanlar AMOS ve LISREL dir. Bunların yanında MPLUS, EQS, MATLAB, SAS/CALIS, Mx, SEM, R, HYBALL gibi birçok uygulama bulunmaktadır.

Yapısal Eşitlik Modeli en kısa haliyle bu şekilde tanıtılabilir. Tabi ki burada saydıklarımızdan çok daha fazla analiz yapılabilmektedir. Sormak istediğiniz sorular için İletişim Bölümünü kullanabilirsiniz.


1 yorum

Merve · Eylül 21, 2020 2:20 pm tarihinde

Çok faydalı bir içerik, teşekkürler.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir